Hiện có hơn 3.000 loại thực phẩm chức năng (TPCN) đang được lưu hành nhưng chỉ một số ít trong đó có vai trò hỗ trợ điều trị một số bệnh, còn lại đa số không có vai trò rõ ràng. Tuy nhiên, vì mục đích lợi nhuận, các nhà sản xuất và phân phối đang quảng cáo TPCN như những “thần dược” có khả năng trị được nhiều bệnh.

Việc quản lý TPCN đang có nhiều bất cập, những bất cập này bị lợi dụng triệt để tạo ra một thị trường hết sức lộn xộn. Các TPCN được rao bán với những công dụng ảo nhưng giá lại rất cứng. Dĩ nhiên, thiệt thòi, thua thiệt thuộc về người mua.

Lập lờ thực phẩm và thuốc

Đa số TPCN tập trung vào những bệnh mà hiện nay y học chưa có cách điều trị thỏa đáng, nhằm lôi cuốn sự chú ý của người bệnh. Ai mà không tham sống sợ chết, không khủng hoảng khi biết mình hoặc người thân bị bệnh nan y! Trong trạng thái lo âu như vậy, người bệnh và thân nhân của họ có khuynh hướng thử tất cả giải pháp để nuôi hi vọng hồi phục và kéo dài sự sống. Các nhà sản xuất TPCN đang khai thác rất tốt tâm lý này để trục lợi.

Hầu hết TPCN không thể hiện mình là TPCN trên nhãn mác. Ví dụ, trong số 39 TPCN chống lão hóa chỉ có một sản phẩm ghi trên nhãn là thực phẩm bổ sung vitamin C. Trong khi đó theo quy định của quốc tế và Việt Nam, trên nhãn phải ghi rõ đây là TPCN chứ không phải là thuốc, không thể sử dụng để thay thế thuốc điều trị.

Những TPCN chống lão hóa này được trình bày dưới dạng viên, rất giống thuốc điều trị. Tại sao nhà sản xuất lại quên ghi “đây là thực phẩm chức năng” vào nhãn hàng? Phải chăng “thực phẩm” không gây ra tác động tâm lý mạnh bằng từ “thuốc” nơi người tiêu dùng?

Các nhà quản lý có cơ sở khi yêu cầu phải làm rõ đây là TPCN nhằm tránh những hiểu lầm tai hại trong quá trình sử dụng. Ví dụ, đối với sản phẩm được quảng cáo là có khả năng điều hòa huyết áp, nếu không ghi trên nhãn: “Đây là thực phẩm chức năng, không có khả năng điều trị thay thuốc” thì người bệnh có thể hiểu lầm, chỉ sử dụng TPCN và ngưng các thuốc điều trị cao huyết áp. Sự hiểu lầm này đôi khi trả giá bằng chính sinh mạng của họ. Bởi vì ở những người bị cao huyết áp, nếu ngưng thuốc đột ngột thì cơn cao huyết áp có thể lồng lên như con ngựa bất kham, gây ra nhiều hậu quả đáng tiếc.

Lờ, lách...

Thông tư 08 của Bộ Y tế không công nhận chức năng chữa bệnh của các loại TPCN, cho nên trên nhãn mác không được ghi có chỉ định điều trị bệnh cụ thể. Thế nhưng, hầu hết các loại TPCN đều được giới thiệu có khả năng trị những bệnh mà y học hiện đại đang “mướt mồ hôi” tìm giải pháp cứu chữa mà vẫn chưa ra, như bệnh ung thư chẳng hạn.

Một số nhà sản xuất lách quy định cấm ghi chỉ định điều trị bệnh cụ thể trên nhãn mác bằng cách sử dụng những từ lập lờ, gần nghĩa với từ chỉ định điều trị như: có vai trò, hỗ trợ, được sử dụng cho... làm người tiêu dùng vẫn hiểu là những TPCN này được chỉ định cho những bệnh đó.

Cũng theo thông tư 08, TPCN nếu ghi trên nhãn mác là có chức năng hỗ trợ điều trị thì phải có những báo cáo thử nghiệm lâm sàng kèm theo. Tuy nhiên, hầu hết TPCN được “nổ” là có hỗ trợ chữa được rất nhiều bệnh từ ung thư, lão hóa, tiểu đường đến tăng chất lượng tinh trùng... không thấy dựa trên bất kỳ một kết quả nghiên cứu lâm sàng nào cả.

Mặc dù tô vẽ rất nhiều về vai trò nhưng có rất ít TPCN công khai những hoạt chất chính chứa trong nó, mà chỉ ghi chung chung như chứa rất nhiều dược liệu quý, có chứa “loại thảo dược cung đình”... do vậy người tiêu dùng có muốn cũng không thể kiểm chứng được tác dụng.

Giá trên trời

Các loại TPCN hiện nay đang bày bán trên thị trường Việt Nam có giá từ vài trăm ngàn đến vài triệu đồng. Hộp 30 gói bột tinh chất chiết xuất nấm thái dương 2500 giá hơn 2 triệu đồng; hộp Agel Exo 30 gói giá hơn 1,6 triệu đồng; hộp thực phẩm bổ sung vitamin C loại 100 viên giá gần 300.000 đồng... Rõ ràng giá TPCN như vậy không “mềm” chút nào.

Với 300.000 đồng có thể mua được 20kg cam. Lượng vitamin C có trong 20kg cam tươi này có nhiều hơn trong một hộp bổ sung vitamin C thì không chắc chắn. Nhưng chắc chắn rằng ăn cam tươi hăng ngày sẽ tốt hơn uống viên thực phẩm bổ sung vitamin C. Thêm nữa, nếu ăn cam tươi, ngoài bổ sung vitamin C, cơ thể còn được cung cấp chất xơ giúp cơ thể dễ tiêu hóa, tránh táo bón. Thế tại sao không dùng cam tươi mà phải tốn tiền nhiều hơn để mua thực phẩm bổ sung vitamin C?

Nếu phân tích về hiệu suất sử dụng thì TPCN có hiệu suất sử dụng rất thấp, bởi giá mua cao nhưng lợi ích mang lại không bao nhiêu. Phần lớn trường hợp mua các TPCN là bỏ tiền mua hi vọng, mua sự yên tâm, mua lấy cái mình nghĩ là nó có giá trị nhưng thật ra rất ít giá trị.

Ngay cả đối với những TPCN được công nhận cũng không nên lạm dụng. Ngày càng có nhiều công trình nghiên cứu cho thấy ngay cả những chất bổ dưỡng, những vitamin nếu sử dụng liều cao trong thời gian dài cũng gây hại cho cơ thể. Do vậy, chỉ nên sử dụng TPCN trong một số trường hợp thật cần thiết, một chế độ ăn cân bằng vẫn tốt hơn cho sức khỏe. Tại sao sử dụng quá nhiều thức ăn tinh để rồi phải bổ sung TPCN có nhiều chất xơ để dễ đi tiêu trong khi xung quanh chúng ta có rất nhiều loại, rau, củ, quả vừa có chất dinh dưỡng, có vitamin lại có cả chất xơ?